خانهمعرفی منطقه ویژهتاریخچه مناطق ویژه

تاریخچه مناطق ویژه

نخستین منطقه ‏های آزاد بازرگانی در معنا و مفهوم ابتدایی آن برای اولین‌بار در دوران‏ باستان، با آغاز مبادلات بازرگانی و در سطح وسیع ایجاد شد. در آن زمان منطقه ‏هایی وجود داشت که امروزه ما آن‌ها را در حال عبور از گمرک‏ می ‏نامیم، زیرا کالایی که از سایر کشورها به کشور میزبان وارد می‏شد، به‌ویژه آن دسته از کالاهایی که از راه دریا می‏رسید، در آنجا (یعنی در گمرک)‏ باقی می‏ ماند و انبار می‏شد. بنابراین بازرگانان در این‏ انبارهای گمرکی حضور می‏یافتند و کالاهای خود را طبق‏ مقررات جاری و حاکم بر سرزمین میزبان با یکدیگر مبادله‏ می‏کردند. به‌عنوان‌ مثال می‌توان به منطقۀ ‏دلوساشاره کرد. جزیرۀ کوچکی که ازجمله جزیره‏های‏ سیکلاد است. جزیره‏ای که دولت آتن در فاصلۀ سال‌های ۳۱۵ تا ۱۶۶ قبل از میلاد، اولین مرکز مستقل ادارۀ‏ امور بازرگانی را در آن تأسیس کرد و توانست در دریای‏ مدیترانه دفتری تأسیس کند که از شهرت فراوان و پسندیده برخوردار باشد، که بود. کاری که امروزه‏ منطقه ‏های آزاد انجام می‏دهند. به همین دلیل است که‏ همواره در بیشتر مباحث تاریخی مربوط به منطقه‏های‏ آزاد، از دلوس‏ به‌عنوان نمونۀ باستانی منطقه‏های آزاد یاد می‏شود. البته ازجمله منطقه‏ های آزاد دیگری که مربوط به دوران باستان است و به‌سادگی می‏توان آن‌ها را عنوان‏ کرد، منطقه ‏های صور، کارتاژ و رم است که پیش‌ازاین به آن‌ها اشاره شد. شاید به همین دلیل است که‏ گفته می‏شود در دوران باستان فنیقی‏ ها، رمی‌ها و یونانیان‏ بیش از سایر ملل در بازرگانی بین‌المللی و ایجاد و تأسیس‏ منطقه‏ های آزاد ایفای نقش کرده‏ اند.

از اواخر قرن دوازدهم و از اوایل قرن سیزدهم شهرها و مراکز بازرگانی به‌ویژه شهرهای بندری‏ هامبورگ‏ و لوبک ازجمله منطقه‏های معروف بازرگانی‏ آزاد اروپا به شمار می‌رفتند. اما در سده‏های پانزدهم و شانزدهم شهر آنورسو در سدۀ هجدهم آمستردام به‌ترتیب مراکز بازرگانی بین‌المللی با مفهوم‏ قرن هجدهم آن و محل گذر و دادوستدهای جهانی‏ شده‏ اند. 

600

به‌طورکلی در سده‏های میانی با دادن آزادی به مردم یا به شهرهایی که حالت یا شرایطی خاص داشتند، شرایط دادوستد آزاد فراهم آمد. این روستاها یا شهرهایی که آزاد نامیده شده‏اند از سدۀ یازدهم میلادی به‌بعد از حکام‏ خود اسنادی دریافت می‏کردند که به‌موجب آن از نقطه‌نظر اقتصادی دارای حالتی خودمختار بودند. به بیان دیگر می‏توانستند به‌شکل آزاد دادوستد کنند و این امر نه‌تنها در فرانسه و دیگر کشورها بلکه به‌گونه‏ ای وسیع در آلمان نیز برقرار بوده است. در اینجا واژۀ آزاد به‌معنای معاف که پیشوند برخی از شهرها و مناطق است، همین حالت یا موقعیت را می‏رساند.

درنهایت بایستی از شهرهای بندری آزاد مانند مارسی و دانکرک نیز نام برد که مدت‏ها به‌صورت بندر آزاد فعال بودند اما سپس به فرانسه پیوستند. باید یادآور شد که تا حدود پایان سدۀ نوزدهم تعداد منطقه‏ های آزاد در اروپا به‌ویژه بندرهای آزاد بازرگانی به‌سرعت رو به افزایش بود و ایجاد این‏گونه منطقه‏ها در سراسر اروپا به‌صورت یک سنت درآمده بود. اما با آغاز رونق منطقه‏های آزاد جدید و بعضاً مستعمراتی زیر سلطۀ‏ اروپائیان تعداد بندرهای آزاد در اروپا رو به کاهش نهاد و امپراتوری بریتانیا مشهورترین منطقه‏ ها را به‌گونه‏ای ویژه‏ تأسیس کرد که مالت، جبل‌الطارق، زنگبار، سنگاپور و هنگ‏کنگ را می‏توان از آن جمله قلمداد کرد. البته نمونه شهرهایی که از برتری ویژه نسبت به سایر شهرها برخوردار می‏باشند بسیار است. در این زمینه‏ می‏توان از بندر هامبورگ نام برد که از دیرباز از برتری‏ ویژه‏ای در زمینۀ بازرگانی برخوردار بوده است؛ از شهر بندری هامبورگ بایستی به‌عنوان نقطۀ عطفی‏ در تاریخ ایجاد منطقه ‏های آزاد و پیشاهنگ مرکزهای‏ بازرگانی آزاد در شمال آلمان نام برد. این شهر از سال‏ ۱۱۸۹ تا سال ۱۸۸۸ که اساسنامۀ ادارۀ آن به‌ویژه ادارۀ‏ امور بندری و چگونگی انجام امور بازرگانی در آن تغییر کرد، از امتیازهای بازرگانی ویژه‏ای بهره‏مند بود. این موضوع‏ دلیل اصلی آن است که این شهر همواره در زمینۀ بازرگانی‏ بین‌المللی در ردیف اول جای داشته است. با تغییر در اساسنامۀ ادارۀ بندری هامبورگ، اولین‏ منطقۀ آزاد جهان به معنا و مفهوم واقعی آن در سال ۱۸۸۸ ایجاد شد. 

موفقيت چشمگير بندر آزاد هامبورگ، ايجاد مناطق آزاد ديگر را به‌ويژه در اروپا باعث شد. كپنهاك در سال ۱۸۹۴، دانزيگ (لهستان) در سال ۱۸۹۹ و بندرهاي مالمو، هانگو، فيدم و تريست در اروپا، سنگاپور، هنگ‌كنگ و ماكائو در آسيا در زمرۀ بنادر آزادي بودند كه به‌تدريج تا قبل از جنگ جهاني دوم ايجاد شدند. به‌طوركلي تفكر حاكم بر مناطق آزاد در قبل از جنگ دوم جهاني در انبارداري، انتقال كالا از يك وسيلۀ نقليه به وسيلۀ نقليۀ ديگر، صدور مجدد كالا و در يك جمع‌بندي كلي در تجارت خلاصه ميشد. 

540

اندیشۀ ایجاد منطقه‏های آزاد در سال‏های پایانی‏ سدۀ نوزدهم با الهام از بندر آزاد هامبورگ به قارۀ آمریکا نیز سرایت کرد و برخی سیاست‌مداران و اقتصاددانان ایالات‏ متحده در پی ایجاد منطقه‏ های آزاد بازرگانی کوششی ویژه‏ و همه‌جانبه آغاز کردند، اما کوشش آن‌ها در آغاز با شکست‏ مواجه شد و کنگره با تصویب لایحۀ مربوطه مخالفت کرد. لیکن با گذشت زمانی بس طولانی قانون مربوط در سال‏ ۱۹۳۴ به تصویب کنگرۀ ایالات متحدۀ آمریکا رسید و بدین ترتیب در سال ۱۹۳۴ بعد از یک دورۀ‏ طولانی مخالفت طرف‌داران حمایت از اقتصاد و صنایع ملی، سرانجام قانون مربوط به منطقه‏ های آزاد ایالات‏ متحده به تصویب کنگره رسید. نخستین منطقه‏ های آزاد ایالات متحدۀ آمریکا در سال‌های نخست بعد از پایان جنگ‏ جهانی دوم در نیویورک، سیاتل، نیواورلئان و سانفرانسیسکو ایجاد شد. 

در ادبيات مناطق ‌‌آزاد تجاري پس از جنگ جهاني دوم، منطقۀ آزاد شانون در ايرلند (كه در سال ۱۹۵۹ ايجاد گرديد)، به‌عنوان اولين منطقۀ ‌‌آزاد، به مفهوم جديد آن شناخته شد و به‌ همين دليل در غالب نوشته‌‌های بعد از دهۀ ۱۹۷۰، ايدۀ مناطق آزاد را ابتكاری با ريشۀ ايرلندي قلمداد میكنند. ابتكار از اين نظر كه در ايجاد اين مناطق شايد براي اولين‌‌بار جذب سرمايه‌‌هاي خارجی، انتقال تكنولوژی و ايجاد اشتغال و خزش اقتصادی كه از هدف‌هاي مهم تأسيس مناطق ‌‌آزاد در كشورهای درحال‌توسعه است، ملحوظ گرديده بود. در تفكر حاكم بر مناطق‌ آزاد جهان، قبل از جنگ جهانی دوم، عملكردهاي انبارداری، انتقال كالا از يك وسيلۀ نقليه به وسيلۀ ديگر (ترانشیپ)  و صدور مجدد كالا تجارت تلقی میشد، ولي نوآوری و موفقيت منطقۀ شانون در ايرلند نشان داد كه خط‌‌مشیهای جديدی را میتوان در ايجاد مناطق ‌‌آزاد موفق دنبال كرد. از جملۀ اين خط‌‌مشیهای جديد میتوان به موارد زير اشاره كرد:

      ۱- پردازش صادرات يعني توليد و صادرات مجدد

     ۲- به‌كارگيری پيشرفته‌‌ترين وسيلۀ حمل‌ونقل يعني هواپيمای جت

      ۳- توليد محصولات سبك‌وزن و محصولات الكترونیکی، منسوجات و ابزارآلات‌ ‌سبك به‌جای توليد محصولات سنگين و ماشين‌‌آلات

 ۴- تشويق حضور شركت‌های خارجی در منطقۀ ‌‌آزاد كه ارتباطی ناگسستنی با ‌توسعۀ آن دارد

700

نکته‏ای که در بحث تاریخ منطقه‏ های آزاد اشاره به آن‏ درخور اهمیت است این است که نخستین عامل محرک در پیشرفت شگفت‏آور بازرگانی بین‌المللی، ناشی از تصویب‏ قطعنامۀ سازمان ملل متحد در سال ۱۹۶۷ بوده است که‏ نشان‌دهندۀ جایگزین‌شدن واردات با توسعۀ صادرات به‌عنوان روشی برتر برای صنعتی‌شدن کشورهای درحال‌توسعه بوده است. از آغاز و سال‌های دهۀ ۶۰ میلادی که موج‏ منطقه ‏ها و سرزمین‏های آزاد برای‏ بهره‏ گیری از نیروی کار ارزان ممالک جهان سوم و به‌منظور توسعۀ صادرات در آمریکای لاتین و خاور دور ایجاد شد، این موج در آسیای جنوب شرقی ابعاد گسترده‏تری به خود گرفت و از دایرۀ جاافتاده و تعبیه‌شدۀ توسعه‌نیافتگی‏ گذشت و هر روز امواج آن بلندتر می‌شد. از دوران بحران ۱۹۷۵ و به‌ویژه ۱۹۸۰ تاکنون منطقه‏ های‏ آزاد و جدیدی پا به عرصۀ وجود نهاده‏اند که مرکزیت‏ بیشتری دارند مانند منطقه‏های تجارت خارجی ایالات‏ متحده، یا منطقه ‏های آزاد  انگلیس، بلژیک، کمربند طلایی مناطق آزاد فرانسه و سایر کشورهای جامعۀ اقتصادی اروپا و همچنین‏ منطقه ‏های ویژۀ اقتصادی چین مانند شن‏زن، هاینان ‏و… این منطقه‏ های آزاد، تولید برای صادرات را الگوی واقعی‏ خود قرار دادند. 

556

اکنون منطقۀ آزاد در نوع‏های گوناگون آن و با عنوان‌های متفاوت‏ وجود دارند که هدف‌های اصولاً یکسان اما بعضاً و به‌ظاهر متفاوت مانند منطقه‏ های تجارت خارجی، منطقه‏های‏ آزاد تجاری، منطقه‏ های آزاد صنعتی، منطقه‏ های آزاد تجاری-صنعتی یا پردازش صادرات، منطقه‏ های آزاد شرکت‌ها یا منطقه ‏های آزاد کار و پیشه، منطقه‏ های آزاد گذران اوقات‌فراغت و بالاخره منطقه‏ های ویژۀ اقتصادی‏ و… هر روز به تعداد آن‌ها اضافه می‏ شود.

63
d33